Slot Zuylen werd bijna drie eeuwen bewoond door de adellijke familie Van Tuyll van Serooskerken. Zij hadden een heel team aan personeelsleden in dienst. Huisknechten, linnenmeisjes, koetsiers, keukenmeisjes en tuinlieden hielden het huis en het landgoed draaiende. De keuken was de centrale plek voor het personeel. Hier werd niet alleen gekookt, maar hier kwam het personeel ook samen voor (korte!) pauzes. Er werd dan gelachen, vast ook geklaagd, en soms stiekem wat geflirt. Het was hier dat een bijzondere liefde begon tussen twee personeelsleden: Jannetje Bloemena en Anthonie, beter bekend als Toon, Hardeman.
Toon Hardeman werd in 1877 geboren in Zuilen. Het kasteel was hem vertrouwd; zijn vader werkte er als tuinman, en ook Toon zelf trad al jong in dienst bij Slot Zuylen. Hij begon als huisknecht, een belangrijke functie in het huis. Hij opende de voordeur bij bezoek, diende het eten op in zijn keurige knechtenlivrei en poetste het tafelzilver.
Jannetje Bloemena werkte als linnenmeid bij Zuylen. Ze droeg de zorg voor het kostbare linnengoed van de familie Van Tuyll. Dat waren geen eenvoudige lakens, maar talloze dure damasten servetten en tafelkleden. En de linnenmeid deed nog veel meer werkzaamheden voor de familie; warm water in lampetkannen naar de slaapkamers brengen, asladen van kachels legen en de honden van de familie uitlaten bijvoorbeeld.
Jannetje en Toon waren allebei inwonend in het kasteel. Toon sliep in de ‘knechtenkamer’ in het souterrain. Jannetje sliep daarentegen op de ‘meidenzolder’, zover mogelijk van elkaar verwijderd binnen het gebouw. Het waren eenvoudige kamertjes, maar erg gerieflijk was het er vast niet; in de zomer is het op de zolder bloedheet en in de winter ijskoud. Het was niet voor niets dat mannelijk en vrouwelijk personeel zo ver mogelijk uit elkaar sliep; relaties tussen personeelsleden waren niet wenselijk.
Toch waren er plekken waar ze elkaar tegenkwamen, bijvoorbeeld in de keuken. Ook als huisknecht Toon het eten moest opdienen tijdens een diner, zullen ze elkaar vast wat langer in de ogen hebben aangekeken. Het versbereide eten ging vanuit de keuken via de spoelkeuken naar de ‘dessertkamer’. Dat was een soort pantry waar het eten op de porseleinen schalen werd geschept en vervolgens door de knecht in de eetkamer werd opgediend. Vrouwelijke dienstbodes mochten tijdens het diner de eetkamer niet betreden; enkel knechten in livrei dienden het eten op. Het eten werd als het ware van het vrouwelijke naar het mannelijke personeel doorgegeven. In deze kleine kamertjes, tussen dampende stoofschotels en glimmende serviezen, konden ze misschien elkaars handen kort aanraken, konden hun blikken elkaar kort ontmoeten en wie weet is er wel eens een stiekeme kus gegeven?
Jannetje en Toon waren allebei rond de veertig toen ze verliefd raakten. Het klinkt allemaal heel romantisch, maar waarschijnlijk heeft hun liefde voor de nodige kopzorgen gezorgd. Binnen de hiërarchische wereld van het adellijke huis waren relaties tussen personeelsleden strikt ongewenst. Bovendien zou een huwelijk betekenen dat Jannetje moest stoppen met werken zoals in die tijd gebruikelijk was voor een getrouwde vrouw. Wat zou hun liefde betekenen voor hun werk, onderdak en hun toekomst?
Het kwam tot een huwelijk! In 1919 werd hun huwelijk voltrokken, maar opvallend genoeg niet in Zuilen, maar in Baarn. Ook wonen ze ineens allebei ergens anders; de een in Deventer en de ander in Baarn. Dit wijst erop dat het huwelijk elders diende plaats te vinden om gezichtsverlies te voorkomen, zowel voor hunzelf als voor de adellijke familie. Na het huwelijk volgt een opmerkelijke wending. Het echtpaar keert terug naar Slot Zuylen! Toon krijgt zelfs promotie en wordt tuinbaas — een van de best betaalde en meest verantwoordelijke functies binnen het personeelsbestand. Jannetje stopt met werken, zoals van een getrouwde vrouw in die tijd werd verwacht. Samen betrekken zij de tuinmanswoning binnen de poort van Zuylen. De woning wordt op een plattegrond aangeduid als ‘Huis Hardeman’, maar het was uiteraard een dienstwoning. Deze gang van zaken suggereert dat er overleg is geweest met de baron en barones en dat zij uiteindelijk hebben toegestemd met het huwelijk indien het elders plaatsvond.
Blijkbaar stonden Toon en Jannetje op goede voet met de familie. De dochter van de baron en barones logeerde zelfs wel eens in de tuinmanswoning. Toch bleef het standsverschil altijd voelbaar. Toon en Jannetje waren in alles afhankelijk van de familie Van Tuyll van Serooskerken; voor hun inkomen, onderdak en pensioen. Jannetje overleed in 1944. Toon werd maar liefst negentig jaar oud en bleef zijn leven lang verbonden met de familie Van Tuyll van Serooskerken. Op foto’s uit latere jaren is hij nog te zien op het terrein van Slot Zuylen, omringd door adellijke kinderen Van Tuyll. Nooit staat hij samen met de baron of barones op de foto. Hoe geliefd en loyaal hij ook was, gelijk werd hij nooit.
Toon ging zelfs mee met een zoon van de baron, die burgemeester werd van Ruurlo. Aan de telefoon meldde hij zich steevast als ‘de baas van de burgemeester’ — een titel die hij ontleende aan zijn functie als tuinbaas. Voor hem vanzelfsprekend, maar letterlijk genomen natuurlijk een beetje gek.
Dit Downton Abbey-waardige liefdesverhaal draait niet alleen om de liefde tussen twee personeelsleden, maar ook om de afhankelijkheid en loyaliteit van Jannetje en Toon aan de familie Van Tuyll van Serooskerken. Het verhaal zegt iets over de sociale wereld van een adellijk huis als Zuylen, de bijbehorende relaties en hoe liefde soms ook bestaande hiërarchieën een klein beetje kan doorbreken.
Afbeeldingen:
Aangeleverd door Slot Zuylen
Over de VriendenLoterij Kasteelprijs
Dankzij een genereuze bijdrage van de VriendenLoterij reikt Stichting Dag van het Kasteel ook aankomend jaar weer de VriendenLoterij Kasteelprijs uit. De prijs sluit aan bij het thema van het jaarlijkse festival Dag van het Kasteel, dat tijdens het Pinksterweekend plaatsvindt. Het thema van 2026 is ‘Liefde’, waarbij de focus ligt op intermenselijke relaties op erfgoedlocaties. De VriendenLoterij Kasteelprijs draagt dit jaar daarom het thema ‘Het mooiste liefdesverhaal’. Meer informatie over de prijs is te vinden via onze kanalen.
In 2025 ging de prijs naar Landgoed de Wiersse met het thema ‘De meest bijzondere tuin van Nederland’. En in 2024 won Landhuis Oud-Amelisweerd in Bunnik (UT) met het thema ‘Het Beste Kasteelrecept van Nederland’.
De VriendenLoterij Kasteelprijs wordt mogelijk gemaakt dankzij de deelnemers van de VriendenLoterij.
Thema Dag van het Kasteel 2026: Liefde
‘Liefde!’ is dit jaar het thema van Dag van het Kasteel. Voorafgaand aan en ín het Pinksterweekeinde (22 t/m 25 mei 2026) openen traditiegetrouw meer dan honderd erfgoedlocaties hun deuren. Meer informatie over het thema: Thema 2026 – Dag van het Kasteel
